Longread: ‘Vrouwenmoord volgt een vast patroon. Waar moet je op letten?’

In Nederland wordt iedere twee weken een vrouw vermoord door haar (ex-)partner. Femicide is, hoe raar dat ook klinkt, een van de meest voorspelbare moorden, omdat er vaak een patroon aan voorafgaat. Er bestaan acht fasen die alle alarmbellen moeten doen rinkelen.

• Fase 1 Een verleden met controleren en stalken
• Fase 2: De wervelwind in het begin
• Fase 3: Leven met controle
• Fase 4: Een trigger
• Fase 5: Escalatie
• Fase 6: Een omslag in het denken
• Fase 7: Moordplannen
• Fase 8: Moord en vaak zelfdoding

Achteraf had hij ze wel gezien, ja. De red flags waren er volop, signalen dat het de verkeerde kant op ging met de relatie van zijn dochter Sanne en haar vriend Frank. Maar Wim Hertgers herkende ze niet als zodanig; hij wist destijds te weinig van de giftige dynamiek die kan leiden tot partnerdoding.

Hij vertelde er 3 augustus over tijdens zijn speech bij de protestmars van de Dolle Mina’s tegen femicide – het onderwerp krijgt door enkele recente tragische gevallen weer veel aandacht. Het lukte Sanne niet om los te komen uit de greep van haar vriend. Zelfs toen ze het uitmaakte, nam hij daar geen genoegen mee. In oktober 2023 vermoordde hij haar in haar huis. Met een broodmes.

Hertgers pleit voor meer bekendheid over de stadia die aan femicide – het doden van een vrouw (deels) omdat ze vrouw is – voorafgaan. Zodat de familie en de autoriteiten tijdig kunnen ingrijpen en deze moorden kunnen voorkomen.

Hadden we het maar eerder geweten – dat is de opmerking die Jane Monckton Smith in haar onderzoek naar partnerdoding zonder uitzondering hoorde van nabestaanden. ‘Achteraf herkennen ze de signalen pas’, zegt de Britse criminoloog en oud-politieagent aan de telefoon vanuit Londen.

Definitie femicide

Over de definitie van femicide, oftewel vrouwenmoord, is veel discussie. Officieel luidt die definitie: femicide betekent dat een vrouw wordt gedood, (deels) omdat zij vrouw is. Maar die definitie is moeilijk te hanteren.

Zo’n veertig vrouwen worden per jaar om het leven gebracht in Nederland, elke acht tot negen dagen één. In bijna 60 procent van de gevallen is de dader een (ex-)partner of familielid, vrijwel altijd een man. Andersom komt ook voor: vrouwen die hun man vermoorden, maar veel en veel minder.

Deze moorden verlopen volgens eenzelfde patroon. Daar kwam Monckton Smith achter bij het onderzoeken van vierhonderd gevallen van partnerdoding. Hieruit distilleerde ze acht fasen, die ze beschreef in het onlangs vertaalde boek Gevaarlijke relaties en hoe ze eindigen in moord.

De acht fasen hebben zo’n grote voorspellende waarde dat ze inmiddels in veel landen worden gehanteerd door opsporings- en hulpdiensten. Monckton Smith gaf ook in Nederland masterclasses hierover aan hulpverleners, agenten en advocaten. De overheid heeft sinds vorig jaar het herkennen van zulke red flags tot een speerpunt gemaakt in het plan van aanpak ‘Stop Femicide’.

Veel mensen, onder wie politieagenten, denken nog altijd dat partnerdoding een crime passionel is en in een opwelling gebeurt, zegt Monckton Smith. ‘Een hardnekkig misverstand.’ Als er één punt is dat ze wil maken met haar boek, is het dat deze moorden gepland zijn en dat je ze kunt zien aankomen.

Als geen ander kan Monckton Smith bovendien uitleggen hoe je als familie moet ingrijpen in zo’n situatie: haar eigen dochter belandde in een relatie met zo’n man. ‘Het duurde twee jaar om uit zijn greep te komen’, zegt ze. ‘Ik weet nog dat ik nergens praktisch advies kon vinden. Daar besloot ik dus wat aan te doen.’

Fase 1 Een verleden van controleren en stalken

De eerste fase voltrekt zich al voordat het uiteindelijke slachtoffer de dader ontmoet. Als hij in het verleden gewelddadig, bezitterig, stalkerig of controlerend jegens vrouwen is geweest, is de kans zeer groot dat hij dat gedrag weer zal vertonen.

In 2009 werd de Britse Clare Wood vermoord door haar ex. Hij was al vaker gewelddadig geweest tegen vrouwen, maar daar wist Wood niets van. Na haar dood werd in Engeland Clare’s Law aangenomen; mensen hebben nu het recht om informatie bij de politie op te vragen over hun partner. Ook mag de politie iemand waarschuwen dat een nieuwe partner een verleden heeft van stalken, huiselijk geweld of erger.

Ook in Nederland is er ook een wetsvoorstel ingediend om dit mogelijk te maken; D66, GroenLinks-PvdA en de VVD namen in mei het initiatief daartoe.

Het lastige is, zegt Monckton Smith, dat iemands gewelddadige verleden niet altijd is geregistreerd. Maar meestal onthullen daders veel over hun verleden door hoe ze erover praten, vooral over een ex. ‘Ze wist precies hoe ze me op de kast moest jagen’, is een verdachte uitspraak. Als mensen hun ‘gestoorde ex’ de schuld geven van alles wat er misging, is dat een duidelijk signaal. ‘Ga geen relatie aan met zo iemand’, zegt Monckton Smith. ‘Het beste moment om eruit te stappen, is ervóór.’

Fase 2 De wervelwind in het begin

Astrid leerde Loki in een café kennen, en nog dezelfde avond bleef hij bij haar slapen. En de volgende avond weer. Binnen een week woonden ze samen. Monckton Smith beschrijft deze relatie in haar boek als een voorbeeld van een stel dat hard van stapel loopt, verdacht hard. Hij bleek al snel een gewelddadige, jaloerse man te zijn, maar toen wist Astrid niet meer wat ze ertegen moest doen – ze zat al aan hem vast.

De beginfase wordt ook wel grooming of lovebombing genoemd: de man bombardeert zijn nieuwe geliefde met romantische gebaren, charme, aandacht en cadeaus. Binnen een mum van tijd hebben ze een relatie. Soms zijn ze enkele weken later verloofd. Het gaat in deze fase niet alleen om de snelheid, zegt Monckton Smith, maar vooral om de verbintenis die hiermee wordt aangegaan.

Controlerende, bezitterige mannen zien een verbintenis ‘als een waterdicht contract dat hun zelf rechten geeft en hun partner verplichtingen’. Alleen zij kunnen de verbintenis opzeggen. Hun gedrag is er vanaf dat moment op gericht om erop toe te zien dat hun partner het contract naleeft en gehoorzaam is.

‘Ik had mijn dochter alles geleerd over partnerdoding’, zegt Monckton Smith. ‘Maar alsnog vond ze het moeilijk om de red flags van grooming te herkennen. Ze werd ingepalmd en ik kon er niets tegen doen.’

Fase 3 Leven met controle

Vincent is een man van vaste patronen. Dagelijks kijkt hij naar de soap Coronation Street. Dat is meer dan een ritueeltje. Hij dwingt zijn vrouwen en kinderen met hem mee te kijken. Als een van hen niet thuis is wanneer de themetune begint, wordt hij woedend. Hoewel hij nooit gewelddadig is, lijdt het hele gezin onder de controledrang van Vincent.

Controle kan in kleine dingen zitten, laat Monckton Smith zien in deze anekdote aan het begin van haar boek. Vincent vermoordde uiteindelijk zijn vrouw toen zij hem wilde verlaten. Niemand zag dat aankomen, terwijl er wel degelijk red flags waren, volgens Monckton Smith. Zoals: hij had al vaak gedreigd dat hij zichzelf iets zou aandoen.

Jaloerse en bezitterige mannen (of vrouwen) hebben een heel arsenaal aan controlemechanismen. Ze dicteren hoe hun partner zich moet kleden, wanneer ze het huis mogen verlaten, wat ze eten en met wie ze mogen omgaan. Geregeld isoleert de dader het slachtoffer sluipenderwijs van haar omgeving en legt hij haar een loyaliteitstest op: kies je voor je familie of voor mij?

‘Als iemand begint met regels opstellen over je gedrag moet dat een duidelijk teken zijn’, zegt Monckton Smith. ‘Stap eruit nu het nog kan.’

Gaslighting

In haar boek beschrijft Monckton Smith de relatie tussen Rohan en Sada. Zij werd uiteindelijk dood gevonden tussen haar gepakte tassen. De doodsoorzaak is nooit met zekerheid vastgesteld, maar Monckton Smith kreeg toegang tot Sada’s dagboeken, waarin ze las hoe Rohan haar controleerde en aan het gaslighten was, oftewel hoe hij haar liet denken dat ze gek was en dat alles aan haar lag.

Zo schrijft Sada dat ze het hem niet vertelt als ze haar moeder ziet, omdat hij niet wil dat zij elkaar nog spreken. Op een kalender in de keuken houdt Rohan bij wanneer Sada menstrueert – en gebruikt dat zo nodig tegen haar. ‘Ik ben het met hem eens’, schrijft Sada in haar dagboek. ‘Ik ben zwak en labiel. Ik denk dat ik gek aan het worden ben.’

Ontsnappen uit dit web wordt steeds moeilijker. Niet zelden heeft het slachtoffer geen toegang meer tot haar eigen bankrekeningen. Of ze leeft in de angst dat de man haar, haar kinderen, hun huisdier of zichzelf iets aandoet als ze zich niet houdt aan alle expliciete en impliciete regels.

Praktische dingen

Familie en vrienden kijken vaak lijdzaam toe, zegt Monckton Smith. ‘Maar er zijn twee praktische dingen die je kunt doen. Ten eerste: bewijs verzamelen. Schrijf een dagboek, maak geluidsopnamen, foto’s en video’s, bewaar chatgesprekken. Dit kan belangrijk zijn voor de politie, maar ook voor instanties. Bijvoorbeeld als iemand een andere woning nodig heeft.’

Ten tweede: zet een vluchttas klaar. ‘Met daarin alles wat nodig is om te vluchten: belangrijke documenten, wat geld, extra sleutels, kleding. Uiteraard moet het geheim blijven voor de dader. Dit heb ik destijds ook zo gedaan voor mijn dochter. Op deze manier kon ik tegen haar zeggen: wat er ook gebeurt, ik ben er voor je.’

Monckton Smith probeerde niet te oordelen over haar dochter. ‘Dat is heel belangrijk. Ze moet het idee hebben dat ze altijd bij je terechtkan. Je moet, hoe moeilijk dat ook is, beter zijn dan de controlerende persoon: geduldig, stabiel, rustig, lief en behulpzaam – alles wat hij niet is.’

Fase 4 Een trigger

In deze fase dreigt er iets te veranderen in het web dat de dader heeft gesponnen. Dit type plegers houdt niet van verandering, schrijft Monckton Smith, en zal er alles aan doen om de situatie te herstellen en zo een vernedering te voorkomen. De bekendste katalysator is een relatiebreuk, of de dreiging daarvan. Maar het kan van alles zijn, zoals een ziekte, een rechtszaak, een faillissement of een ontslag.

Fase 5 Escalatie

Op een dag heeft Sada genoeg van het gedrag van Rohan en vertelt ze hem dat hij wreed en dominant is. Hij wordt woest en stormt het huis uit. Een half uur later keert hij terug met een bos bloemen. Hij belooft dat hij zijn gedrag zal veranderen en vraagt haar uit het niets ten huwelijk. Ze is euforisch, gelooft hem en zegt ja.

In deze fase probeert de pleger de controle terug te krijgen. Soms lukt dat, zoals in het geval van Rohan. Meestal gaat de relatie dan weer terug naar fase 3, het controleren. Maar soms escaleert de situatie na zo’n poging.

Allerlei tactieken worden dan gebruikt: smeken, huilen, dreigen met geweld, stalken, zowel fysiek als digitaal. Als iemand dreigt met zelfmoord, moet dat volgens Monckton Smith altijd worden opgevat als een dreigement om de ander te vermoorden.

Dit is een cruciale fase om in te grijpen, zegt Monckton Smith. ‘Als de situatie escaleert, kun je er niet meer omheen en moet je wel de autoriteiten inschakelen. Bij stalking moet je altijd de politie bellen. De enige manier om zo iemand af te stoppen is met krachtig optreden.’

Fase 6 Een omslag in het denken

De avond voordat ze werd vermoord door haar vriend Vincent, belde Donna haar kinderen. ‘Je gelooft nooit wat er is gebeurd’, zei ze. ‘We hebben geen Coronation Street gekeken vanavond! Ik heb er niets tegen hem over gezegd, maar hij zat daar gewoon te glimlachen, heel vreemd.’

Monckton Smith noemt deze fase ook wel de stilte voor de storm. De dader heeft zijn beslissing genomen en gaat zich daardoor anders gedragen; vaak ontspant hij. Soms gaat hij nog wat ‘laatste zaken afhandelen’, omdat hij weet dat hij zichzelf van het leven zal beroven.

Fase 7 Moordplannen

De gemiddelde duur tussen een relatiebreuk en een moord is een maand, zegt Monckton Smith. In die periode maakt de dader zijn plannen. In haar boek beschrijft ze de arrestatie van een man van wie de politie wist dat hij zijn ex al langer stalkte. Toen hij werd aangehouden trof de politie een aantal zaken aan in zijn auto: ducttape, messen, spanbanden, vuilniszakken, een blinddoek, plastic handschoenen, een mondprop, bleekmiddel, handboeien, touw, lucifers en een hamer. Dit noemt Monckton Smith een ‘murder kit’.

De mate van voorbereiding verschilt, zegt ze. Sommigen plannen het minutieus, anderen zorgen alleen dat ze er klaar voor zijn als de kans zich voordoet. Sommigen bedenken ook hoe ze ermee zullen wegkomen, anderen bellen zelf de politie na de moord. Belangrijk is de intentie. Het is een rationele keuze, waar de daders van hadden kunnen terugkomen. Maar dat deden ze niet.

Fase 8 Moord en vaak zelfdoding

Meestal vindt de moord plaats in het bijzijn van de kinderen, zegt Monckton Smith. Soms worden zij ook vermoord, als deel van het plan of als ‘collateral damage’. Ook de zelfdoding van de dader komt vaak voor.

Hoe zulke moorden worden uitgevoerd, loopt sterk uiteen, zegt ze, maar opvallend is dat er bijna altijd sprake is van ‘overkill’ – in de letterlijke zin van het woord. Het gaat om ‘choquerende gradaties van geweld’, er is zelden sprake van ‘een enkele steekwond, schot of stoot’. Nee, deze daders botvieren hun frustraties op het slachtoffer.

Wie bel je?

Wie bel je als je wil ingrijpen? Bij direct gevaar: bel 112. In andere situaties kun je de politie bellen of Veilig Thuis (eventueel anoniem) vragen om advies of ondersteuning (tel. 0800-2000). Je kunt ook de huisarts, een medewerker van het wijkteam of de wijkagent in vertrouwen nemen.